Όταν ο σεισμός της Πάρνηθας «σάρωσε» την Αττική - Τα 15 δευτερόλεπτα που «γονάτισαν» την Αθήνα

Ήταν σαν σήμερα, Τρίτη 7 Σεπτεμβρίου 1999, ώρα 14:56:50. Ένα συνηθισμένο ζεστό μεσημέρι στην Αθήνα μετατράπηκε μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα σε μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της σύγχρονης ιστορίας της πρωτεύουσας.

Ο σεισμός της Πάρνηθας, όπως έμεινε γνωστός, είχε μέγεθος 5,9 Ρίχτερ και επίκεντρο μόλις περίπου 18 χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας, στην περιοχή της Πάρνηθας. Παρά το σχετικά μέτριο μέγεθός του, η μικρή απόσταση από πυκνοκατοικημένες περιοχές και το μικρό εστιακό βάθος είχαν καταστροφικές συνέπειες.

Ο απολογισμός ήταν βαρύς: 143 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, εκατοντάδες τραυματίστηκαν, δεκάδες κτίρια κατέρρευσαν και δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Οι συνολικές οικονομικές ζημιές έχουν εκτιμηθεί σε περίπου 3 δισ. ευρώ.

Είκοσι επτά χρόνια αργότερα, οι εικόνες από τη Ρικομέξ, τη Μεταμόρφωση, τη Νέα Φιλαδέλφεια και τις ατελείωτες επιχειρήσεις διάσωσης εξακολουθούν να αποτελούν μία από τις πιο έντονες συλλογικές μνήμες της Αθήνας.

Είχαν προηγηθεί μικροί σεισμοί

Ένα λιγότερο γνωστό στοιχείο είναι ότι πριν από τον κύριο σεισμό είχαν καταγραφεί μικρότερες δονήσεις.

Σύμφωνα με τον ΟΑΣΠ, η προσεισμική δραστηριότητα είχε αρχίσει περίπου στις 14:38, δηλαδή σχεδόν 19 λεπτά πριν από τον μεγάλο σεισμό, με δονήσεις μεγέθους από 2,5 έως 3,2. Καμία όμως δεν ήταν τέτοια ώστε να προμηνύει με βεβαιότητα την καταστροφή που θα ακολουθούσε.

Στις 14:56 η ισχυρή δόνηση χτύπησε την Αττική. Η διάρκειά της υπολογίζεται περίπου στα 15 δευτερόλεπτα. Για όσους βρίσκονταν όμως μέσα σε κτίρια που άρχισαν να καταρρέουν, ο χρόνος έμοιαζε ατελείωτος.

Γιατί ένας σεισμός 5,9 Ρίχτερ προκάλεσε τέτοια καταστροφή

Το μέγεθος του σεισμού δεν ήταν εξαιρετικά υψηλό για τα ελληνικά δεδομένα. Αυτό που τον έκανε τόσο καταστροφικό ήταν κυρίως η θέση του.

Το επίκεντρο βρισκόταν εξαιρετικά κοντά στο πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας και οι μεγαλύτερες ζημιές σημειώθηκαν στα βορειοδυτικά προάστια: Αχαρνές, Άνω Λιόσια, Μεταμόρφωση, Νέα Φιλαδέλφεια, Καματερό, Φυλή και Θρακομακεδόνες.

Το εστιακό βάθος ήταν μικρό, ενώ η περιοχή που ενεργοποιήθηκε δεν είχε μέχρι τότε δώσει κάποιον αντίστοιχα ισχυρό γνωστό σεισμό στη σύγχρονη εποχή. Αυτό αιφνιδίασε σε μεγάλο βαθμό και τη σεισμολογική κοινότητα.

Μετασεισμοί ακολούθησαν για μήνες, κρατώντας χιλιάδες κατοίκους σε συνεχή αγωνία.

Η Ρικομέξ έγινε το σύμβολο της τραγωδίας

Καμία εικόνα δεν συνδέθηκε περισσότερο με τον σεισμό του 1999 από τα ερείπια της Ρικομέξ.

Το εξαώροφο εργοστάσιο στις Αχαρνές κατέρρευσε σχεδόν ολοκληρωτικά, εγκλωβίζοντας δεκάδες εργαζομένους.

Τριάντα εννέα άνθρωποι έχασαν εκεί τη ζωή τους, αριθμός που έκανε τη Ρικομέξ το σημείο με τα περισσότερα θύματα της καταστροφής.

Για ημέρες, ελληνικά και ξένα σωστικά συνεργεία έσκαβαν ανάμεσα σε τόνους μπετόν και σιδήρου αναζητώντας επιζώντες.

Οι επιχειρήσεις διάσωσης μεταδίδονταν σχεδόν συνεχώς από την τηλεόραση. Κάθε φορά που εντοπιζόταν κάποιος ζωντανός κάτω από τα χαλάσματα, ολόκληρη η χώρα παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα.

Τα παιδιά που βγήκαν ζωντανά από τα χαλάσματα

Ανάμεσα στις ιστορίες που έμειναν χαραγμένες στη μνήμη ήταν εκείνες μικρών παιδιών που ανασύρθηκαν ζωντανά.

Σε πολυκατοικία στην οδό Ψυχάρη στη Μεταμόρφωση, όπου σκοτώθηκαν οκτώ άνθρωποι, διασώστες ανέσυραν δύο μικρά παιδιά ζωντανά από τα συντρίμμια, προστατευμένα από το σώμα του πατέρα τους, ο οποίος είχε χάσει τη ζωή του.

Διεθνή μέσα κατέγραφαν τότε και τη διάσωση ενός δίχρονου αγοριού, το οποίο ανασύρθηκε ζωντανό την επόμενη ημέρα. Σύμφωνα με τις τότε αναφορές, ο παππούς του είχε καλύψει το παιδί με το σώμα του για να το προστατεύσει και είχε σκοτωθεί.

Ήταν μικρές ιστορίες σωτηρίας μέσα σε μια ημέρα γεμάτη θάνατο.

Εργοστάσια και πολυκατοικίες κατέρρευσαν

Η Ρικομέξ δεν ήταν το μοναδικό σημείο όπου καταγράφηκαν μαζικές απώλειες.

Στο εργοστάσιο Φουρλής σκοτώθηκαν έξι εργαζόμενοι, στη Faran τέσσερις, ενώ στη ΦΙΑΛΟΠΛΑΣΤ έχασαν τη ζωή τους τρεις γυναίκες.

Επτά άνθρωποι σκοτώθηκαν από την κατάρρευση πολυκατοικίας στη Νέα Φιλαδέλφεια, ενώ άλλοι οκτώ έχασαν τη ζωή τους στην πολυκατοικία της οδού Ψυχάρη στη Μεταμόρφωση.

Συνολικά, δεκάδες κτίρια κατέρρευσαν και χιλιάδες άλλα υπέστησαν σοβαρές ή μικρότερες ζημιές. Το επίσημο ενημερωτικό δελτίο που εκδόθηκε μετά την καταστροφή έκανε λόγο για περίπου 30 ολοκληρωτικές καταρρεύσεις, ενώ μεταγενέστερες καταγραφές, ανάλογα με τον ορισμό της κατάρρευσης και της σοβαρής βλάβης, δίνουν μεγαλύτερους αριθμούς.

143 νεκροί και χιλιάδες άνθρωποι χωρίς σπίτι

Ο τελικός απολογισμός έφτασε τους 143 νεκρούς.

Για τον αριθμό των τραυματιών και των αστέγων υπάρχουν διαφορετικές καταγραφές. Το επίσημο ενημερωτικό υλικό μετά τον σεισμό αναφέρει περίπου 700 τραυματίες και περισσότερους από 70.000 ανθρώπους χωρίς κατοικία, ενώ άλλες μεταγενέστερες πηγές καταγράφουν πάνω από 2.000 τραυματίες και διαφορετικές εκτιμήσεις για τους αστέγους.

Σε κάθε περίπτωση, η ανθρωπιστική ανάγκη ήταν τεράστια. Πάρκα, ανοιχτοί χώροι και στρατόπεδα γέμισαν με σκηνές και προκατασκευασμένες κατοικίες. Για πολλές οικογένειες η «προσωρινή» στέγαση αποδείχθηκε κάθε άλλο παρά προσωρινή.

Η Ακρόπολη άντεξε

Μέσα στην καταστροφή υπήρξε και μία εντυπωσιακή εικόνα αντοχής.

Η Ακρόπολη και τα σημαντικότερα αρχαία μνημεία της Αθήνας απέφυγαν τις σοβαρές ζημιές. Στον Παρθενώνα και το Ερέχθειο είχαν καταγραφεί μικρές μετακινήσεις ή περιστροφές σε ορισμένα αρχιτεκτονικά στοιχεία, χωρίς όμως σοβαρές συνέπειες για τα μνημεία.

Την ώρα που σύγχρονες κατασκευές στα δυτικά και βόρεια προάστια μετατρέπονταν σε συντρίμμια, τα αρχαία μνημεία της Αθήνας παρέμεναν σε μεγάλο βαθμό όρθια.

Οι έρευνες που κράτησαν μέρες

Οι ώρες μετά τον σεισμό μετατράπηκαν σε έναν τεράστιο αγώνα επιβίωσης.

Πυροσβέστες, ΕΜΑΚ, στρατός, εθελοντές και ξένες ομάδες διάσωσης προσπαθούσαν να εντοπίσουν εγκλωβισμένους. Στη Ρικομέξ, οι επιχειρήσεις συνεχίζονταν ακόμη και τέσσερις ημέρες μετά τον σεισμό.

Δημοσιεύματα της εποχής και μεταγενέστερες αναδρομές υπολογίζουν ότι τουλάχιστον 85 άνθρωποι ανασύρθηκαν ζωντανοί από συντρίμμια σε διαφορετικά σημεία της Αττικής.

Η καταστροφή αποτέλεσε επίσης μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης που είχε αντιμετωπίσει μέχρι τότε η χώρα.

Η μεγάλη δικαστική μάχη της Ρικομέξ

Η τραγωδία δεν τελείωσε όταν σταμάτησαν οι μετασεισμοί. Για τις οικογένειες των θυμάτων ακολούθησε ένας πολυετής δικαστικός αγώνας σχετικά με τις ευθύνες για την κατάρρευση κτιρίων.

Στην περίπτωση της Ρικομέξ, τα δικαστήρια επιδίκασαν αποζημιώσεις σε θύματα και συγγενείς. Το 2005 ο Άρειος Πάγος διατήρησε αποφάσεις για αποζημιώσεις συνολικού ύψους περίπου 2 εκατ. ευρώ σε συγκεκριμένες υποθέσεις.

Ακόμη σημαντικότερη ήταν η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας το 2010, που αναγνώρισε ευθύνη της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Ανατολικής Αττικής επειδή δεν είχαν πραγματοποιηθεί οι απαιτούμενοι έλεγχοι κατά την κατασκευή του εργοστασίου.

Το 2012 το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής αποφάσισε ομόφωνα να καταβληθούν από πόρους της Περιφέρειας οι αποζημιώσεις που προέβλεπαν οι τελεσίδικες δικαστικές αποφάσεις.

Ένας σεισμός που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η Αθήνα έβλεπε τον σεισμικό κίνδυνο

Ο σεισμός του 1999 είχε και μια ιδιαίτερη επιστημονική σημασία.

Μέχρι τότε, η Αθήνα θεωρούνταν συγκριτικά λιγότερο εκτεθειμένη σε ισχυρούς σεισμούς που θα είχαν επίκεντρο τόσο κοντά στον αστικό ιστό. Οι περισσότεροι ιστορικά ισχυροί σεισμοί που είχαν επηρεάσει την πρωτεύουσα προέρχονταν από μεγαλύτερες αποστάσεις, όπως τον Κορινθιακό Κόλπο.

Η 7η Σεπτεμβρίου ανέτρεψε αυτή την αίσθηση ασφάλειας. Έδειξε με τον πιο δραματικό τρόπο ότι δεν χρειάζεται ένας σεισμός επτά Ρίχτερ για να προκληθεί καταστροφή. Η εγγύτητα του επίκεντρου, το εστιακό βάθος, οι τοπικές γεωλογικές συνθήκες και, πάνω απ' όλα, η τρωτότητα των κτιρίων μπορούν να αποδειχθούν εξίσου καθοριστικά.